Kinga Nogacka

JĘZYK ARABSKI- WIADOMOŚCI OGÓLNE

 

Język arabski należy do rodziny chamitosemickiej, nazywanej również afroazjatycką. Obejmuje ona pięć grup języków: semicką, egipską, libijsko-berberyjską, kuszycką i czadyjską. Całkowicie wymarłą gałęzią języków afroazjatyckich jest gałąź egipska, której ostatnim reliktem jest język koptyjski, używany po dziś dzień w liturgii chrześcijan koptyjskich, zaś wyparty w mowie przez język arabski już w XIII w. po Chrystusie.

W świadomości popularnej krąży wiele błędnych przekonań co do związków języka arabskiego z innymi językami. Większość osób kojarzy słusznie język arabski z hebrajskim. Rzeczywiście, są one ze sobą blisko spokrewnione. Błędem jest jednak łączenie języka arabskiego z innymi językami krajów muzułmańskich, co szczególnie często się zdarza w przypadku języka tureckiego i perskiego. Język turecki należy do ligi języków uralo- ałtajskich, zaś perski jest językiem indoeuropejskim. Język arabski, perski i turecki dzielą ze sobą ogromną część leksyki ze względu na bardzo silne wpływy arabskie na inne cywilizacje muzułmańskie oraz nierozerwalny związek islamu z językiem arabskim.  Mimo to, język turecki wykazuje większe podobieństwo gramatyczne do języka węgierskiego niż arabskiego, zaś język perski jest w swej istocie bliższy językowi polskiemu niż arabskiemu oraz dzieli z nim część podstawowego słownictwa, i to nie na drodze zapożyczeń, ale właśnie dzięki pokrewieństwu! Mało kto jest również świadom, że język arabski należy do tej samej rodziny, co wiele języków Czarnej Afryki, używanych w Somalii, Etiopii, Kenii, Sudanie, Czadzie, Nigerii, Nigrze i Kamerunie.

 

Język arabski posiada formę literacką (zwaną fusha) i mówioną, dialektalną (czyli lahdża lub ammija). Forma literacka ma odmianę klasyczną, która zachowała się w poezji przedmuzułmańskiej, Koranie, sunnie oraz wczesnomuzułmańskiej poezji. Zasadniczo, język klasyczny nie różni się od współczesnego języka literackiego. Istnieją tylko pewne różnice w leksyce oraz w częstotliwości użycia pewnych form i struktur, które dziś uchodzą za archaiczne. Język literacki to przede wszystkim język pisany, a także język oficjalnych przemówień i niektórych programów telewizyjnych i radiowych. Nie da się porównać sytuacji dialektów języka arabskiego do sytuacji dialektów i gwar języka polskiego. W naszym kraju, mówienie gwarą jest –mniej lub bardziej słusznie- uznawane za przejaw niższego stopnia edukacji i raczej wykorzeniane. W krajach arabskich mamy do czynienia z dwiema odrębnymi formami języka: literacką (fusha) i używaną na codzień (ammija). Wszyscy Arabowie mówią na codzień wyłącznie w dialekcie, bez względu na stopień wykształcenia, pomijając bardzo rzadkie sytuacje, w których użycie języka literackiego ma uzasadnienie.

 

Profesor Janusz Danecki podaje w swej książce Współczesny język arabski i jego dialekty przykład, który ma pomóc Polakowi zrozumieć relacje pomiędzy językiem pisanym (literackim) i dialektem:

Aby tę specyficzna sytuację przybliżyć, sięgnijmy do przykładów polskich. W Polsce od dziesiątków lat mówi się „widzę tą wieś”, chociaż norma nakazuje „widzę tę wieś”. Językoznawcy sa gotowi uznać taką formę za dopuszczalną. Ale również znaczny odsetek Polaków mówi „szłem”, żaden jednak językoznawca nie uzna tej formy za poprawną. Takiej sytuacji nigdy nie było w arabskim. Przekładając na przykłady polskie: po arabsku zawsze pisze się „szedłem”, a mówi się tylko i wyłącznie „szłem” (w innych rejonach jeszcze „szłech” i na wiele innych sposobów). I choć językoznawcy arabscy na to się krzywią, to spośród ludzi mówiących po arabsku nikt praktycznie ich nie słucha. Ale też nikt nie napisze „szłem”.(str.6)

To ostatnie stwierdzenie jest nie do końca słuszne. Sztywny rozdział pomiędzy językiem pisanym- literackim oraz mówionym- dialektem zatarł się wraz z rozwojem środków masowego przekazu i komunikacji, a także nowych prądów w literaturze. Dialekt wkradł się już jakiś czas temu do sztuk teatralnych oraz powieści, gdzie zaczął pojawiać się w dialogach. W dzisiejszych czasach, nieformalne listy (szczególnie  e-maile) oraz sms’y  są pisane wyłącznie w dialekcie. Kontynuując przykład prof. Daneckiego można powiedzieć, że współcześnie w prywatnych komunikatach pisanych każdy Arab napisze „szłem”, zaś użycie klasycznej formy „szedłem” zostanie uznane za nienaturalne.

Kwestię sporną stanowią relacje pomiędzy językiem literackim a dialektem. Przestarzała teoria arabskich językoznawców głosi, że dialekt to „zepsuty” język literacki. Innymi słowy, uważa się, że dawniej arabowie posługiwali się czystą arabszczyzną (fusha), która została zakonserwowana w piśmie, ale uległa degradacji w mowie z powodu braku znajomości norm językowych i pogłębiającego się zacofania społeczeństw arabskich. Wielu oświeconych Arabów jeszcze kilka dekad temu wyrażało nadzieję, że dialekty uda się całkowicie wytępić wraz z postępującą alfabetyzacją i upowszechnionym dostępem do szkolnictwa. Nic jednak nie wskazuje na to, że do zaniku dialektów kiedykolwiek dojdzie. Również sama teoria o degradacji języka fusha do dialektów- obecna od dawnych wieków islamu aż po dziś dzień-  nie znalazła uznania u językoznawców europejskich. W rzeczywistości, plemiona arabskie posługiwały się na długi czas przed islamem różnymi odmianami języka dialektalnego. Tezy, że być może w czasie dżahiliji istniał hipotetyczny język wspólny, koine stanowiąca podstawę na której wykształcił się język literacki, nie znajdują jednogłośnego poparcia wśród znawców tematu. Wszystko wskazuje jednak na to, że zunifikowany język klasyczny o jasno określonych normach gramatycznych stał się potrzebą kształtującej się jedności religijnej i narodowej, oraz rosnącego imperium. Dlatego pojawił się on najprawdopodobniej dopiero w pierwszym wieku islamu. Nie wyklucza to możliwości, że w czasach dżahiliji jeden z dialektów mógł mieć większe znaczenie niż inne, jako język poezji lub kultu.

Klasyczny język arabski został ujednolicony przez arabskich uczonych w II w. hidżry (VIII w. po Chrystusie). Ich działalność objęła także tekst Koranu, który właśnie w tym okresie doczekał się wokalizacji, a więc również pełnego skodyfikowania gramatycznego. Gramatyka arabska ma charakter bardziej normatywny niż opisowy, tzn. odgórnie narzuca językowi pewne zasady, zamiast opisywać zasady już istniejące.  

Trudność analizy początków arabskiego języka literackiego polega na niewielkiej ilości źródeł, które dortrwały do naszych czasów. Przedmuzułmańska poezja arabska oraz sunna (tradycje Proroka Mahometa), sięgające czasów sprzed islamu oraz pierwszych dekad jego istnienia, tak naprawdę zostały zredagowane dużo po dacie swojego hipotetycznego powstania, bo w II-III wieku hidżry (VIII- IX w. po Chrystusie). Istnieje więc spore prawdopodobieństwo, że te przykłady języka stanowią raczej odzwierciedlenie skrystalizowanych i ujednoliconych norm językowych pierwszych wieków islamu, a nie są wiernym zapisem języka, jakim posługiwali się Arabowie w czasach dżahiliji (przed islamem) lub jakim mówił Mahomet.

Profesor Danecki tak streszcza hipotetyczną historię języka arabskiego:

W czasach przedmuzułmańskich język arabski tworzył kontinuum dialektów plemiennych. Być może jeden z nich pełnił funkcje kultowe, np. języka poetyckiego. W pierwszym wieku islamu doszło do ukształtowania się koncepcji wspólnego języka, którego podstawę stanowił zapis. Innymi słowy, zasadnicze znaczenie miało tu wprowadzenie pisma: za język imperium uznano ten, który był spisany. Oczywiście spisany był Koran. Ale był to zapis niedoskonały, który filologowie i teologowie zaczęli ulepszać, tworząc normę. Ostatecznie opracowanie normy tego języka przypieczętował Sibawayhi (zm. 793) w swojej gramatyce określanej symbolicznie Al- Kitab, czyli „Ksiega”- tak samo jak Koran. Było to oczywiście podsumowanie ponad stu lat pracy jego poprzedników (Współczesny język arabski i jego dialekty, str. 19- 20).

Więcej na temat języka arabskiego i jego dialektów Czytelnik znajdzie w kolejnych artykułach.

Bibliografia:

Danecki Janusz Klasyczny język arabski, Warszawa 1998.

Danecki Janusz Współczesny język arabski i jego dialekty, Warszawa 2000.